„Taniec, który zaczarowuje magią opowieści, zadziwia techniką obrotów i ekspresją ruchu. Każdy ruch odzwierciedla rytmiczną sylabę, wiernie ilustrując muzyczne kompozycje. Pozwala na uchwycenie tego co poza słowami, tego co w spojrzeniu, w geście, w emocji chwili…”
Katha = opowieść
Kathak – klasyczny taniec indyjski z północy Indii, łączący w sobie elementy indyjskie i muzułmańskie, uznaje się za ten, który był tańczony na dworach i szczególnie rozkwitł w epoce panowania dynastii Mughal. Nazwa Kathak została nadana oficjalnie dopiero na początku XX wieku i wywodzi sie od słowa katha czyli opowieść, a ten kto opowiadał za pomocą tańca i pieśni, był nazywany katthaka. Tradycji Katthaka upatruje się już w starożytnych Indiach, w których wędrowni poeci zabawiali i nauczali publikę dworską i świątynną pieśnią i tańcem.
Współcześnie kathak jest ewoluującą formą sceniczną docenianą w Indiach i na świecie. Podejmuje zarówno tematy mitologiczne, jak i świeckie, czy abstrakcyjne pojęcia. Do dziś łączy elementy hinduistyczne i muzułmańskie.
Rozpoznaje się cztery style tańca kathak (gharany): Lucknow, Jaipur, Banares oraz Raigarh, z których każdy wypracował indywidualną stylistykę.
Wiedza przekazywana jest z mistrza (Guru) na ucznia w systemie zwanym parampara, ale uczony jest też na uniwersytetach, czy w instytutach kierunkowych takich jak np Kathak Kendra w New Delhi.
Wytupać rytm, tancerz jako muzyk
Tradycyjnie część techniczna (nrytta) to na ogół prezentacja krótkich kompozycji rytmicznych osadzonych w różnych tala (cyklach melodii) oraz lehera (szybkościach). Kompozycje tworzone są z sylab dźwiękonaśladowczych zwanych bol. (np Ta Thei Ta Thei Tat Ta Ta, czy Taka Na ga Terri Kuku, albo Dha Ta Ka Tunga). Układane są w sposób matematyczny, tak że zaczynają się na pierwszą matrę (bit) taala (cyklu melodii) i kończą na pierwszą matrę z kolejnego cyklu. Ta pierwsza matra nosi nazwę sam – punkt początku i końca. (tę wspaniałą muzyczno-matematyczną zależność tłumaczę w części Teoria bloga).
Kompozycje te recytuje się, następnie tańczy, wytupując rytm i te same kompozycje wygrywa muzyk na bębnach tabla. Całą sztuką jest idealne zgranie muzyków i tancerza, aby skończyć razem. Tancerz dodatkowo ilustruje rytm szybko zmieniającymi się pozami ciała, a żywiołowy charakter nadają szybkie obroty na pięcie.
Tradycyjny recital tańca kathak
1.Inwokacja do bóstwa
Zaczyna się inwokacją do bóstwa – Stuti lub Vandana, aby przyciagnąć pomyślność (w Indiach każde przedsięwzięcie poprzedza modlitwa), podczas której prezentuje się atrybuty wybranego bóstwa. Jest to moment na wyciszenie, uspokojenie publiczności i skupienie uwagi na sztuce tańca. Jest to też przedsmak umiejętności mimicznych i opowiadania gestami tancerza.
2.Formy techniczne – popis umiejętności i interakcji z muzykami
Następnie prezentuje się formy techniczne w różnych tempach od wolnego do szybkiego, takie jak: taat, amad, nattavari, tukdha, paran, parmellu. Każda forma ma inną specyfikę, prezentuje różne aspekty ruchu i rytmu.
W formach wolnych takich jak taat, czy amaad tancerz kontroluje każdy element ciała: ruchy szyi, nadgarstków, klatki piersiowej, czy nawet brwi. Szybsze formy takie jak tukra – króciutkie mini choreografie to często popis zawrotnych serii obrotów. Parmellu i paran złożone są z intrygujących zestawów sylab naśladujących dźwięki natury lub grę na instrumentach muzycznych, podczas gdy tihaie czy laari wytupywane stopami tworzą muzykę niczym perkusja.
Prezentowane w różnych tala (cyklach melodii), np tintaali – 16 bitów, japtali – 10 bitów czy dhamar – 14 bitów (dowiedz się więcej na temat Tala/ Lehra/ Raga – pojęć określających melodię)
Następnie w części lirycznej, w której za pomocą języka mudr – gestów dłoni oraz mimiki twarzy ilustruje się treść pieśni. Często pieśni opowiadają o miłości Radhy i Kryshny bądź ilustrują inne historie mitologiczne.
Klasyczny recital kończy żywiołowa choreografia typu taraana.
Akompaniament muzyczny tworzy najczęściej tabla, pakhawaj, sarangi, flet oraz śpiew plus charakterystyczna recytacja sylab rytmicznych (bol.) Tutaj mistrz stylu Jaipur gharana – Pt. Rajendra Gangani:
Choreografie współczesne
Współcześnie Kathak jest prezentowany zarówno w formie tradycyjnej (solo recitalu) jak i w choreografiach grupowych, czy jako teatr tańca.
Ciągle ewaluuje, pozwala na szeroką interpretację, może podejmować zarówno tematy mitologiczne, jak i stanowić artystyczną wypowiedź o abstrakcyjnych pojęciach. Sprawdza się w fuzji z tańcem współczesnym, z flamenco (te dwa style mają wspólne korzenie).
Jest podstawą treningu wielu indyjskich aktorek (np. słynna Madhurit Dixit) i bazą do tworzenia choreografii bollywoodzkich filmów kostiumowych. Styl tańca jaki oglądamy w videoclipach nosi nazwę semiclasscial lub fusion i jest obecnie chyba najbardziej rozpoznawalny.
Zachwyca wdziękiem ruchów, ekspresją twarzy, szybkością obrotów, skomplikowaną rytmiką, jednością tańca i muzyki.
Przedstawienie spektaklu Drishtikon Dance Foundation, w choreografii Aditi Mangaldas, w stylu contemporary kathak fusion:
Opowiadanie historii gestem i mimiką twarzy
Część liryczna (nritya) – opowiadająca – słynie z mistrzowskiego użycia abhinai, czyli ekspresji twarzy i gestów dłoni. Za ich pomocą, bez słów, artysta tworzy narrację oraz nastrój przedstawianego tematu. Sztuka ta opiera się na zasadach teorii rasa-bhaava, opisanej w traktacie Natya Śastra.
